Open ruimte
Tussen New Age en behoudendheid
Een gesprek met Henk Harmsen
Wat versta je eigenlijk onder ‘behoudendheid’?
Dat betekent voor mij: gaan op de weg die anderen (ouders, vrienden, kerk) je zijn voorgegaan; oplossingen accepteren die in een andere tijd, soms in een andere context en vaak voor andere problemen werden gevonden. Neem je alles wat vroeger besloten is klakkeloos over, dan ben je zogezegd ‘reactionair’. Probeer je zoveel mogelijk terug te vertalen naar deze tijd, zonder daar iets nieuws aan toe te voegen, dan ben je volgens mij ‘behoudend’.
Je verzet je tegen behoudendheid. Waarom eigenlijk?
Ik mis in de behoudendheid:
• een frisse blik om onbevangen in de wereld rond te kijken;
• lef om nieuwe inzichten te ontdekken en deze vervolgens af te wegen tegen je eigen waarden en normen;
• moed om je eigen traditie met vernieuwde ogen te herzien, achter te laten wat niet mee hoeft, de ballast, en mee te nemen wat tot het hart van je traditie behoort.
Als we de behoudendheid achter ons laten, worden we medebouwers en —bereiders van de weg. Dat is voor mij de ideale open geloofsgemeenschap.
Je richtte je kritiek soms ook op New Age. Maar het Nieuwe-Tijdsdenken staat toch aan jouw kant in de strijd tegen behoudendheid?
Ja, in eerste instantie zou je denken dat New Age een prachtig hulpmiddel is. Je haalt er uit wat je aanspreekt, neemt het in je eigen traditie op en bouwt op die manier aan een vernieuwde weg. Maar is het wel zo simpel?
Ik wil graag een vergelijking met de wetenschappelijke manier van onderzoek doen naar voren brengen. Iedereen die wetenschap bedrijft, weet dat hij op de schouders van geleerde voorgangers staat, om een stukje van de wetenschappelijke puzzel bij te dragen. Nu wil een wetenschapper wel weten of die schouders solide zijn. Als een wetenschapper zich zou baseren op ‘horen zeggen’ of ik ‘voel gewoon dat het zo is’, dan zal diens wetenschappelijke carrière snel ten einde zijn.
Ik denk dat er niet zoiets bestaat als New Age. Aan de andere kant is het, volgens mij, mogelijk een ‘negatieve definitie’ te maken: dit is het in elk geval niet. Zo’n definitie geeft ook direct mijn bezwaren weer. New Age:
• staat niet in een verifieerbare traditie.
• is niet bevrijdend.
• kent geen ethiek.
Hoezo ‘niet verifieerbaar’?
Iedereen kan er zomaar iets aan toevoegen, door te zeggen: zo is het in het Boeddhisme, of zo zegt mijn buurvrouw, of zo staat het in de sterren, of zo voel ik het. In het Jodendom is bijvoorbeeld alles gebaseerd op de Thora en hoewel er in de Talmoed bizarre zaken staan, beweren de rabbijnen in ieder geval steeds op de woorden van Mozes terug te gaan .
En ‘niet bevrijdend’?
Het is als een slaapmiddel tegen depressie (bijvoorbeeld je kerkelijke achtergrond). Het helpt eventjes. Daarna wordt de depressie een waas en het slaapmiddel werkt verslavend, met andere woorden als ik het niet gebruik komt er angst op. In plaats van uitverkiezing is er nu karma, in plaats van hel is er nu reïncarnatie, in plaats van dogma’s is er nu een horoscoop. En als het alleen als placebo werkt, komt onherroepelijk de vraag: wat heeft deze nieuwe kennis nu eigenlijk voor nut?
Je derde bezwaar tegen New Age betreft het ontbreken van ethiek. Is dat zo erg?
Alle religies en tradities zijn gebaseerd op ethiek. Zoals Hillel (een beroemde tijdgenoot van Jezus) ooit zei: je naaste liefhebben, dat is Thora, de rest is alleen uitleg. Je zult woorden van gelijke strekking ook bij Jezus, bij Boeddha maar ook bij Mohammed tegenkomen. Ik geef toe, de volgelingen hebben bij de uitleg veel ruis geplaatst, maar de basis is goed. Bij New Age is het maar afwachten. Omdat er geen verifieerbare traditie is, staat zowel ‘de übermensch’-gedachte als ‘all you need is love’ vrijelijk ter beschikking.
Het staat er nu misschien erg definitief. Je weet dat de soep nooit zo heet gegeten wordt. Waar ik uiteindelijk tegen waarschuw, is het klakkeloos overnemen van nieuwe waarheden:
• We moeten het nieuwe eerst verifiëren. Wie zegt het? Waar baseert ie zich op? Is het waar? Hoe betrouwbaar is die traditie?
• En we moeten het nieuwe naast onze eigen traditie leggen. Ken ik mijn traditie wel? Wat bedoelde men in mijn eigen traditie eigenlijk te zeggen? Kan het nieuwe een vernieuwde interpretatie zijn van (een deel van) mijn eigen traditie?
Als we het zo doen, zijn we volgens mij niet echt ‘Nieuwe-Tijdskinderen’. We staan dan namelijk in een traditie van vernieuwing, die zich voordoet in elke religie, omdat die uiteindelijk bevrijdend is en niet knellend.
Er is ruimte, misschien niet altijd bij de mensen, maar wel bij De Plaats (een mooie Joodse benaming van God) waar uiteindelijk alle tradities naar verwijzen.
(Jan B. Veerbeek)
